فردوس رسا –پروژه احداث «ساختمان نجوم و محیط زیست» در کویر پلند، پس از گذشت ۶ سال از کلنگزنی، همچنان در نیمهراه مانده است. در حالی که مسئولان از تزریق یک میلیارد تومان اعتبار جدید خبر میدهند، شکاف عمیق بین بودجه فعلی و ۸ میلیارد تومان اعتبار مورد نیاز برای تکمیل نهایی، این طرح گردشگری را به یک پروژه فرسایشی تبدیل کرده که بیم آن میرود پیش از بهرهبرداری، دچار استهلاک و هدررفت سرمایه شود.
در حالی که رئیس اداره میراثفرهنگی فردوس نیاز واقعی برای تکمیل و بهرهبرداری از این پروژه را ۸ میلیارد تومان اعلام کرده است، اختصاص تنها یک میلیارد تومان اعتبار در سال جاری، اگرچه «حمایت» نامیده میشود، اما در عمل تنها مرهمی موقتی بر پیکر نیمهتمام این طرح است. با نرخهای تورم موجود در بخش ساختمان و مصالح، مشخص نیست که با این بودجه قطرهچکانی، چه زمانی شاهد افتتاح نهایی این ساختمان خواهیم بود.
تجربه پروژههای عمرانی در ایران نشان داده است که طولانی شدن بیش از حد زمان ساخت، نه تنها هزینههای نهایی را به دلیل تورم افزایش میدهد، بلکه کیفیت اجرایی را نیز تحتالشعاع قرار میدهد. پروژهای که از سال ۱۳۹۸ آغاز شده و پس از ۶ سال تنها ۶۰ درصد پیشرفت داشته، نشاندهنده نبودِ یک نقشه راه مالی منسجم است. رها کردن اسکلت نیمهکاره در شرایط اقلیمی کویری پلند، خود میتواند عامل فرسودگی زودهنگام سازه و هدررفت منابعی باشد که از بیتالمال صرف آن شده است.
اگرچه مدیران شهرستان بر ظرفیتهای بینظیر آسمان پلند و ضرورت توسعه زیرساختها تأکید دارند، اما گردشگرانِ امروزِ دنیای مدرن، منتظر «کلنگزنی» یا «دیوارکشیهای پیدرپی» نمیمانند. در حالی که سایر مناطق کشور با سرعت در حال ایجاد زیرساختهای گردشگری هستند، شهرستان فردوس با تکیه بر ظرفیتهای بالقوهای که هنوز به فعل درنیامدهاند، فرصتهای طلایی جذب گردشگر را یکی پس از دیگری از دست میدهد.
ساختمان نجوم و محیط زیست پلند، اگر نتواند در بازه زمانی کوتاه از بنبستِ کمبود بودجه خارج شود، بیش از آنکه به «پیشران گردشگری» تبدیل شود، به نماد دیگری از «مدیریتِ کُندِ عمرانی» تبدیل خواهد شد. مسئولان استانی و کشوری باید به جای تزریقهای قطرهچکانی که تنها مانع از توقف کامل پروژه میشود، در پی جذب یک بودجه ضربتی و کلان برای پایان دادن به این پروژه ۶ ساله باشند؛ در غیر این صورت، این ساختمان به جای رصد ستارگان، تنها نظارهگرِ هدررفتِ فرصتهای اقتصادیِ منطقه خواهد بود.
ساختمان نجوم، موتور پیشران یا «تلهی هزینهای» برای گردشگری فردوس
پروژه ساختمان نجوم و محیطزیست در منطقه کویری پلند، بیش از آنکه یک طرح عمرانی ساده باشد، آیینهای از چالشهای توسعه زیرساختی در شهرهای کمبرخوردار ایران است. وضعیت فعلی این پروژه، لایههای متعددی از فرصتهای اقتصادی و موانع مدیریتی را آشکار میکند که بررسی آنها برای آینده گردشگری فردوس حیاتی است.
تناقض میان «پتانسیل بالا» و «اجرای کند»
منطقه پلند فردوس به دلیل ویژگیهای اقلیمی و جغرافیایی، یکی از بهترین نقاط ایران برای «گردشگری نجومی» است؛ شاخهای از گردشگری که مخاطبان خاص، وفادار و پرهزینهتری دارد. با این حال، فاصلهی ۶ ساله از آغاز عملیات اجرایی (۱۳۹۸) تا پیشرفت ۶۰ درصدی، نشاندهندهی یک «شکاف استراتژیک» است.
در صنعت گردشگری که «زمان» و «کیفیت تجربه» مؤلفههای اصلی رقابت هستند، معطل ماندن یک پروژه زیرساختی برای چندین سال، عملاً به معنای از دست دادن پنجرههای فرصت برای جذب تورهای علمی و گردشگران بینالمللی است.
اختصاص بودجههای اندک (مانند یک میلیارد تومان در سال جاری) در حالی که ۸ میلیارد تومان اعتبار برای تکمیل نهایی نیاز است، الگوی مرسوم و البته ناکارآمدِ پروژههای عمرانی در ایران را تکرار میکند. این مدل تأمین مالی سه آسیب جدی دارد:
* استهلاک تورمی: افزایش سالانه قیمت مصالح و دستمزدها باعث میشود بودجهای که امروز برای بخشی از پروژه کافی است، سال آینده تنها نیمی از آن بخش را پوشش دهد.
* تغییر کاربری احتمالی: طولانی شدن ساخت باعث میشود پروژه از هدف اصلی (مرکز تخصصی نجوم) فاصله گرفته و به سمت پروژههای عمومی یا حتی نیمهمتروکه سوق پیدا کند.
* بیاعتمادی بخش خصوصی: سرمایهگذاران بخش خصوصی معمولاً به دنبال پروژههایی هستند که زیرساخت آنها آماده بهرهبرداری باشد. کندی پروژه دولتی، سیگنال «عدم قطعیت» به بخش خصوصی ارسال کرده و مشارکت آنها را محدود میکند.
ضرورت تغییر رویکرد: از «ساختمانسازی» به «تجربهسازی»
تحلیل این پروژه نشان میدهد که مدیران شهرستان باید فراتر از «تکمیل دیوارها» بیندیشند. گردشگری نجومی در دنیای امروز بیش از آنکه وابسته به بنا باشد، وابسته به «تجهیزات رصدی» و «مدیریت آسمان تاریک» است.
* اگر تمرکز صرفاً بر روی ساختمان باشد، ممکن است با بنایی لوکس اما بدون محتوای علمی مواجه شویم.
* رویکرد هوشمندانه ایجاب میکند که بخشی از بودجه، موازی با ساختمانسازی، به «برندینگ آسمان پلند»، «آموزش راهنمایان تور نجومی» و «ایجاد کمپهای رصدی موقت» اختصاص یابد تا پیش از تکمیل ساختمان، جریان درآمدی و تقاضا ایجاد شود.
نقش پیشران گردشگری نجومی در اقتصاد محلی
فردوس با بهرهگیری از ظرفیت پلند، فرصت دارد تا در شبکه گردشگری نجومی شرق کشور جایگاه ویژهای پیدا کند. اگر این پروژه تکمیل شود، خروجی آن تنها چند شب اقامت گردشگر نیست؛ بلکه ایجاد یک «اکوسیستم علمی» است که میتواند منجر به برگزاری کارگاههای نجوم، جشنوارههای رصدی و جذب محققان شود. این یعنی گردشگری با ماندگاری بالا.
ضرورت تغییر الگو واره
پروژه ساختمان نجوم پلند در یک بزنگاه تاریخی قرار دارد: یا باید با تزریق یکباره اعتبار (از طریق جذب سرمایهگذار بخش خصوصی یا ردیفهای بودجه خاص) به سرعت به پایان برسد و به چرخه بهرهبرداری وارد شود، یا با ادامه روند فعلی، به یکی از پروژههای «نیمهتمامِ بیسرانجام» تبدیل خواهد شد.
پیشنهاد: برای برونرفت از این وضعیت، میراثفرهنگی فردوس باید به جای تکیه انحصاری بر اعتبارات دولتی، مدل «مشارکت عمومی-خصوصی» (PPP) را جدی بگیرد. واگذاری مدیریت بهرهبرداری به بخش خصوصیِ متخصص در حوزه نجوم در ازای تکمیل باقیمانده پروژه توسط آنها، میتواند راهکاری باشد که هم سرعتِ ساخت را افزایش دهد و هم بهرهوری اقتصادیِ پس از افتتاح را تضمین کند.
